मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा संगीत केवल मनोरञ्जनको साधन कहिल्यै थिएन। संगीतले समाजलाई जोड्ने, संस्कृतिलाई पुस्तान्तरण गर्ने, आध्यात्मिक चेतनालाई जागृत गर्ने, सामूहिक स्मृतिलाई जीवित राख्ने र व्यक्तिको भावनात्मक विकासमा योगदान गर्ने भूमिका निर्वाह गरेको छ। प्रत्येक सभ्यताले आफ्नो भूगोल, भाषा, जीवनशैली र दर्शनअनुसार आफ्नै सांगीतिक परम्परा निर्माण गरेको छ। यही कारणले नेपाली लोकगीत, भजन, निर्गुण, देउडा, तामाङ सेलो, मिथिला गीत, गन्धर्व परम्परा, शास्त्रीय संगीत र आधुनिक नेपाली गीत केवल धुन मात्र होइनन्; ती नेपाली समाजको सामूहिक चेतनाका जीवित अभिलेख हुन्।
आजको विश्व भने तीव्र विश्वव्यापीकरण, डिजिटल सञ्चार र बजार अर्थतन्त्रको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। कुनै पनि सांस्कृतिक विधा केही घण्टामै संसारभर फैलिन सक्छ। यही प्रक्रियामा हिप–हप संस्कृति र त्यसको एक महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ति—र्याप—नेपालमा पनि आयो। प्रश्न यो होइन कि र्याप नेपालमा किन आयो; प्रश्न यो हो कि नेपालले त्यसलाई आफ्नो माटोअनुसार रूपान्तरण गर्यो, कि जस्ताको तस्तै अनुकरण गर्यो?
नेपालको सामाजिक संरचना पश्चिमी समाजभन्दा केवल आर्थिक वा भौगोलिक रूपमा मात्र फरक छैन; भावनात्मक सम्बन्धको प्रकृतिमा पनि फरक छ। परिवार, आफन्त, गाउँ–समुदाय, चाडपर्व र सामूहिक जीवन नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण विशेषता हुन्। यद्यपि आधुनिक जीवनशैलीले परिवर्तन ल्याइरहेको छ, नेपाली समाजमा सम्बन्धको भावनात्मक आयाम अझै पनि धेरै बलियो छ। त्यसैले हाम्रो सांगीतिक अभिव्यक्ति पनि यही सामाजिक मनोविज्ञानबाट विकसित हुनु स्वाभाविक हो। यसै कारण, नेपालले आधुनिक शब्द–प्रधान संगीतको आफ्नै मौलिक रूप विकास गर्न सकेको भए, त्यो केवल विदेशी शैलीको प्रतिरूप होइन, नेपाली माटोको चेतना बोकेको नयाँ सांगीतिक भाषा हुन सक्थ्यो।
र्यापको उत्पत्ति र त्यसको सामाजिक सन्दर्भ
र्यापको जन्म अमेरिकाका अश्वेत समुदायको ऐतिहासिक संघर्षभित्र भयो। जातीय विभेद, गरिबी, बेरोजगारी, हिंसा र सामाजिक बहिष्करणको अनुभवलाई शब्द, लय र तालमार्फत अभिव्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा यसको विकास भयो। त्यसैले र्यापको प्रारम्भिक स्वर विद्रोह, प्रतिरोध र आफ्नो अस्तित्वको घोषणा थियो।
यद्यपि हिप–हप एउटा व्यापक संस्कृति हो, जसमा र्याप (MCing), DJing, Breakdance र Graffiti कला समावेश छन्। त्यसैले र्यापलाई बुझ्न त्यसको जन्मभूमिको सामाजिक इतिहास पनि बुझ्नुपर्छ।
तर एउटा प्रश्न सधैं रहन्छ—के कुनै समाजमा जन्मिएको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति अर्को समाजमा उही रूपमै अर्थपूर्ण हुन्छ?
नेपालको सामाजिक माटो र सांगीतिक चेतना
नेपालको सांस्कृतिक बनोट पश्चिमी समाजभन्दा धेरै पक्षमा फरक छ। यहाँ परिवार, समुदाय, पर्व, धार्मिक परम्परा, लोकसंस्कृति र भावनात्मक सम्बन्धको जालो अझै बलियो छ। नेपाली संगीत पनि यही सामाजिक संरचनाबाट विकसित भएको हो।
हाम्रा गीतहरू केवल मनोरञ्जनका लागि होइनन्। जन्मदेखि मृत्यु, खेतीदेखि पर्व, विवाहदेखि वियोग, भक्ति देखि प्रेमसम्म—हरेक अवस्थाको आफ्नै सांगीतिक अभिव्यक्ति छ। त्यसैले नेपाली संगीतको मूल स्वभाव केवल शब्दमा होइन, सुर, लय, भाव र सामूहिक अनुभवको एकत्वमा आधारित छ।
यही कारणले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—
यदि नेपालले आफ्नै सामाजिक माटो, भाषा र सांगीतिक परम्परामा आधारित आधुनिक शब्द–प्रधान संगीत विकास गरेको भए, के आजको नेपाली र्यापको स्वरूप फरक हुने थिएन?
सायद हुने थियो।
किनभने कुनै पनि कला केवल शैलीबाट होइन, त्यसलाई जन्म दिने समाजको चेतनाबाट निर्माण हुन्छ। आयातित शैलीलाई अपनाउनु गलत होइन; तर त्यसलाई आफ्नै संस्कृतिसँग संवाद नगरी नक्कल गर्नु भने दीर्घकालीन रूपमा सांस्कृतिक रिक्तताको कारण बन्न सक्छ।
संगीत कि शब्द–प्रधान अभिव्यक्ति?
यहाँ एउटा दार्शनिक प्रश्न उठ्छ।
मेरो दृष्टिमा, संगीतको पूर्णता तब प्राप्त हुन्छ जब सुर, ताल र भाव तीनै पक्षले एकअर्कालाई समृद्ध बनाउँछन्। सुरले सूक्ष्म भावनालाई स्पर्श गर्छ, तालले शरीर र ऊर्जा चलाउँछ, र शब्दले विचारलाई अभिव्यक्त गर्छ।
यस दृष्टिले हेर्दा, समकालीन र्यापका धेरै सिर्जनाहरूमा शब्द र ताल अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छन्, तर सुरको भावात्मक विस्तार सीमित देखिन्छ। त्यसैले म यसलाई “अर्ध संगीत” भन्ने दार्शनिक उपमा दिन्छु। यसको अर्थ र्यापलाई अस्वीकार गर्नु होइन; बरु संगीतका आयामहरू फरक–फरक अनुपातमा उपस्थित हुन्छन् भन्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नु हो।
मेरो दृष्टिमा “अर्ध संगीत” भन्ने शब्द कुनै विधालाई होच्याउन प्रयोग गरिएको होइन। यो एउटा दार्शनिक उपमा हो। संगीतको पूर्णता तब अनुभव हुन्छ, जब सुर, ताल, शब्द र भावले समान रूपमा एकअर्कालाई समृद्ध बनाउँछन्। कुनै सिर्जनामा शब्द र ताल अत्यन्त प्रभावशाली भए पनि सुर र स्वरको भावात्मक विस्तार गौण रह्यो भने, त्यो पूर्ण संगीतभन्दा विशेष अभिव्यक्तिमूलक शैलीजस्तो अनुभव हुन सक्छ। यही अर्थमा मैले र्यापलाई “अर्ध संगीत” भनेको हुँ। यो सबै र्यापमा लागू हुने निष्कर्ष होइन, बरु संगीतको सौन्दर्यशास्त्रप्रतिको मेरो व्यक्तिगत दृष्टिकोण हो।
यद्यपि यो सबै र्यापमा लागू हुने निष्कर्ष होइन। केही उत्कृष्ट र्याप सिर्जनाले गहिरो कविता, सामाजिक चेतना र सांगीतिक संवेदनशीलता पनि बोकेका छन्। त्यसैले विधाभन्दा सिर्जनाको गुणस्तर नै अन्तिम मापदण्ड हो।
संगीत मनोविज्ञान र नयाँ पुस्ता
संगीतले मानव मस्तिष्क र भावनामा प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा मनोविज्ञानले स्वीकार गरेको छ। लय, ध्वनि, शब्द, पुनरावृत्ति र प्रस्तुतीकरणले मानिसको ध्यान, भावना र व्यवहारमा असर पार्न सक्छ।
यही कारणले कलाकारको स्वतन्त्रतासँगै सामाजिक जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। यदि कुनै सांगीतिक सामग्रीले निरन्तर हिंसा, नशा, अपमान, अश्लीलता वा आत्मविनाशलाई सामान्य र आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गर्छ भने त्यसको प्रभावबारे समाजले प्रश्न उठाउनु स्वाभाविक हो। त्यसको अर्थ सेन्सरशिप होइन, बरु सांस्कृतिक उत्तरदायित्व हो।
अर्कोतर्फ, गजल, कविता, भजन वा लोकगीतले पनि सधैं उच्च चेतना नै दिन्छन् भन्ने होइन। तिनमा पनि कमजोर र सतही सिर्जना हुन सक्छन्। त्यसैले अन्ततः प्रश्न विधाको होइन, सिर्जनाको गुण, उद्देश्य र प्रभावको हो।
मेरो व्यक्तिगत अवलोकनमा, मैले देखेका केही समकालीन र्याप कलाकारहरू लागू पदार्थको संस्कृतिसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका देखिन्छन्। यसको आधारमा सबै कलाकारबारे एउटै निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। तर यदि कुनै कलाकार वा सिर्जनाले लागू पदार्थलाई सामान्य, आकर्षक वा प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्छ भने, त्यसले विशेषगरी किशोर पुस्तामा कस्तो मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्नलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ। कलाकारको निजी जीवनभन्दा पनि, उसको सार्वजनिक सन्देशको सामाजिक प्रभाव यहाँ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
संगीत शिक्षा, राज्य र सांस्कृतिक जिम्मेवारी
यदि कुनै समाजले आफ्नो संगीतलाई केवल मनोरञ्जनको विषय ठान्छ भने त्यो समाजले आफ्नै सांस्कृतिक स्मृतिलाई बिस्तारै कमजोर बनाउँदै जान्छ। संगीत केवल कलाकारको निजी विषय होइन; यो शिक्षा, संस्कृति, भाषा, मनोविज्ञान र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले संगीत शिक्षालाई विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म व्यवस्थित रूपमा स्थापित गर्नु राज्यको पनि दायित्व हो।
नेपालमा संगीत शिक्षा पूर्ण रूपमा नभएको होइन, तर यसले अन्य विषयसरह संस्थागत प्राथमिकता पाउन सकेको देखिँदैन। धेरै विद्यालयमा संगीत अझै पनि अतिरिक्त गतिविधिका रूपमा सीमित छ। स्थानीय लोकपरम्परा, शास्त्रीय संगीत, विभिन्न जातीय समुदायका सांगीतिक अभ्यास र आधुनिक नेपाली संगीतको विकासलाई एउटै शैक्षिक ढाँचामा जोड्ने दीर्घकालीन दृष्टि अझै कमजोर देखिन्छ।
यसको अर्थ राज्य मात्र दोषी छ भन्ने होइन। परिवार, विद्यालय, कलाकार, सञ्चारमाध्यम, निजी संस्था र श्रोताहरू सबैको भूमिका छ। तर यदि राज्यले आफ्नो मौलिक सांस्कृतिक शिक्षामा पर्याप्त लगानी नगर्ने हो भने, त्यसको खाली स्थान विदेशी सांस्कृतिक प्रभावले भरिदिनु स्वाभाविक हुन्छ। संस्कृति कहिल्यै खाली रहँदैन; जहाँ आफ्नै सिर्जना कमजोर हुन्छ, त्यहाँ बाहिरको प्रभाव बलियो हुन्छ।
यही सन्दर्भमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—यदि नेपालले आफ्नै सामाजिक माटो, भाषा र सांगीतिक परम्परामा आधारित आधुनिक शब्द–प्रधान संगीतको विकासलाई योजनाबद्ध रूपमा प्रोत्साहन गरेको भए, आजको नेपाली र्यापको स्वरूप फरक हुने थियो कि? यो प्रश्नको निश्चित उत्तर दिन नसकिए पनि, यसमाथि गम्भीर अनुसन्धान र बहस आवश्यक छ।
वस्तुकरण (Commodification) र संगीत
आजको विश्वमा संगीत पनि बजारको हिस्सा बनेको छ। बजार हुनु आफैँमा गलत होइन। कलाकारले आफ्नो श्रमको मूल्य पाउनुपर्छ। तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब सिर्जनाको मूल्यभन्दा बिक्रीको मूल्य ठूलो हुन थाल्छ।
जब भ्युज, लाइक, ट्रेन्ड र भाइरलपन नै सफलताको प्रमुख मापन बन्छ, तब केही सिर्जनाले गहिराइभन्दा उत्तेजनालाई रोज्न सक्छन्। यो केवल र्यापमा मात्र होइन, पप, फिल्मी, लोक वा अन्य कुनै पनि विधामा हुन सक्छ।
यही वस्तुकरणको प्रभाव शिक्षा, स्वास्थ्य, राजनीति र धर्ममा पनि देखिन सक्छ। जब सेवा बजारको वस्तुमा रूपान्तरण हुन थाल्छ, तब मूल उद्देश्य बिस्तारै परिवर्तन हुन्छ। शिक्षा ज्ञानभन्दा प्रमाणपत्रतर्फ, स्वास्थ्य उपचारभन्दा व्यापारतर्फ, र संगीत साधनाभन्दा उपभोगतर्फ मोडिन सक्छ। यस्तो अवस्था कुनै एउटा व्यक्तिको कारणले होइन, गलत प्रोत्साहन (misaligned incentives) भएको प्रणालीका कारण पनि उत्पन्न हुन सक्छ।
युग र एल्गोरिद्म डिजिटल
आज धेरै युवाले संगीत रेडियोभन्दा मोबाइलबाट सुन्छन्। उनीहरूले के सुन्छन् भन्ने कुरा धेरै हदसम्म सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिद्मले पनि निर्धारण गर्छ। जसले धेरै प्रतिक्रिया ल्याउँछ, त्यही सामग्री अझ धेरै मानिससम्म पुग्छ।
यसले एउटा चुनौती सिर्जना गर्छ। शान्त, सूक्ष्म र चिन्तनशील सिर्जनाभन्दा तत्काल उत्तेजना दिने सामग्री छिटो फैलिन सक्छ। यसको अर्थ सबै लोकप्रिय सामग्री कमजोर हुन्छ भन्ने होइन, तर लोकप्रियताको मापनले गुणस्तरको पूर्ण प्रतिनिधित्व पनि गर्दैन।
डिजिटल प्रविधिले संगीत सिर्जना र वितरणलाई सहज बनाएको छ, जुन सकारात्मक परिवर्तन हो। तर सहजता साधनाको विकल्प बन्नु हुँदैन। कुनै पनि कलामा प्रविधिले प्रक्रिया सजिलो बनाउन सक्छ, तर गहिराइ, संवेदनशीलता र सौन्दर्यबोधको स्थान लिन सक्दैन। जब छिटो उत्पादन नै सफलताको मुख्य आधार बन्छ, तब दीर्घ साधना र कलात्मक परिपक्वताको मूल्य घट्ने जोखिम पनि रहन्छ।
अभिभावक र समाजको भूमिका
समाधान केवल आलोचना होइन। अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई गीत सुन्न नदिनेभन्दा पनि, उनीहरूले के सुन्दैछन् र किन सुन्दैछन् भन्ने विषयमा संवाद गर्नुपर्छ। विद्यालयले संगीतलाई परीक्षा पास गर्ने विषय मात्र होइन, संवेदनशील नागरिक निर्माण गर्ने माध्यमका रूपमा हेर्नुपर्छ। कलाकारले स्वतन्त्रतासँगै सामाजिक उत्तरदायित्व पनि सम्झनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले पनि क्षणिक चर्चाभन्दा दीर्घकालीन सांस्कृतिक मूल्यलाई स्थान दिनुपर्छ।
समाजले युवालाई सिर्जना गर्ने स्वतन्त्रता दिनुपर्छ, तर सिर्जनाको गुणस्तरबारे प्रश्न सोध्ने संस्कार पनि विकास गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
आज आवश्यक कुरा कुनै संगीत विधालाई निषेध गर्नु होइन, न त विदेशी प्रभावसँग डराउनु नै हो। आवश्यक कुरा आफ्नै सांस्कृतिक आत्मविश्वासको पुनर्निर्माण हो। यदि नेपाली संगीत शिक्षा, अनुसन्धान र सिर्जनालाई आफ्नै सामाजिक माटोसँग जोड्न सकियो भने, आधुनिक नेपाली संगीतले विश्वसँग संवाद गर्दै पनि आफ्नो मौलिक पहिचान कायम राख्न सक्छ। संस्कृतिको संरक्षण संग्रहालयमा राखेर हुँदैन; नयाँ सिर्जनामा त्यसलाई निरन्तर पुनर्जन्म गराएर मात्र सम्भव हुन्छ।
र्याप राम्रो कि नराम्रो भन्ने प्रश्नभन्दा ठूलो प्रश्न छ—हामी कस्तो समाज निर्माण गर्ने संगीत सिर्जना र उपभोग गर्दैछौं?
र्यापको जन्म एउटा विशेष सामाजिक इतिहासबाट भएको थियो। नेपालले त्यसलाई ग्रहण गर्यो। अब चुनौती यसको नक्कल गर्नु होइन, आफ्नै सांस्कृतिक माटो, भाषा, दर्शन र सांगीतिक संवेदनासँग संवाद गराउँदै नयाँ रूप दिनु हो।
मेरो दृष्टिमा, संगीतको उद्देश्य केवल मनोरञ्जन होइन; चेतनाको परिष्कार पनि हो। सुर, ताल, शब्द र भावको सन्तुलनले मानिसलाई केवल रमाइलो मात्र होइन, आत्मचिन्तन, करुणा, अनुशासन र सौन्दर्यबोधतर्फ पनि लैजानुपर्छ। यदि कुनै संगीतले केवल क्षणिक उत्तेजना बेचेर त्यहीँ रोकिन्छ भने, त्यसको समीक्षा हुनु स्वाभाविक हो। यदि त्यसले मानवता, विवेक र सामाजिक संवेदनशीलतालाई बलियो बनाउँछ भने, त्यो समाजको सम्पत्ति हो।
नेपाललाई विदेशी संगीतबाट बचाउन सम्भव छैन, र त्यसको आवश्यकता पनि छैन। आवश्यक कुरा भनेको आफ्नै संगीतलाई यति जीवन्त, सिर्जनशील र गुणस्तरीय बनाउनु हो कि नयाँ पुस्ताले विश्वबाट सिक्दै पनि आफ्नै आवाजमा बोल्न सकोस्। सांस्कृतिक आत्मविश्वास निषेधबाट होइन, सिर्जनाबाट जन्मन्छ।
अन्ततः, कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य केवल सडक, भवन वा प्रविधिले तय गर्दैन। त्यसको भविष्य विद्यालयले के पढाउँछ, परिवारले के हस्तान्तरण गर्छ, कलाकारले के सिर्जना गर्छ, र समाजले कस्तो संगीतलाई सम्मान गर्छ भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ। किनभने संगीत केवल ध्वनि होइन; त्यो एउटा सभ्यताको आत्माको प्रतिध्वनि हो।
लेखक : सुधाकर संगीत ( उनी लामो समय देखि संगीत क्षेत्रमा कार्यरत संगीतकर्मी हुन् )
