कुनै पनि सभ्यताको वास्तविक शक्ति केवल उसका भवन, सडक वा राजनीतिक सीमाभित्र सीमित हुँदैन। त्यसको मूल शक्ति भाषा, साहित्य, संगीत, दर्शन, अध्यात्म र संस्कृतिमा निहित हुन्छ। भाषा हराउँदा स्मृति कमजोर हुन्छ, स्मृति कमजोर हुँदा पहिचान पनि क्षीण हुँदै जान्छ। त्यसैले आफ्नै मातृभाषामा महान् ग्रन्थहरूको अध्ययन गर्नु केवल धार्मिक अभ्यास मात्र होइन, सांस्कृतिक र नैतिक दायित्व पनि हो।

मिथिला माता सीताको जन्मभूमि, भगवान श्रीरामको ससुराली तथा ज्ञान, दर्शन र संस्कृतिको प्राचीन केन्द्रका रूपमा परिचित छ। मिथिलाको राजधानी जनकपुर हो, जुन अहिले नेपालको एक प्रमुख सहरका रूपमा स्थापित छ र विश्वका प्रमुख तीर्थस्थलहरूमध्ये एक मानिन्छ। त्यसैले प्रत्येक मैथिलीभाषी परिवारमा मैथिली रामायण को उपस्थिति र अध्ययन अत्यन्त आवश्यक छ। आफ्नै भाषामा रामकथा पढ्दा त्यसको भाव, संस्कार र जीवनदर्शनलाई अझ गहिरोसँग आत्मसात् गर्न सकिन्छ।

संगीत साधकका रूपमा मैले गहिरोसँग अनुभव गरेको कुरा के हो भने भाषा, साहित्य र संगीत एउटै सांस्कृतिक चेतनाका तीन आधारस्तम्भ हुन्। साहित्यले विचारलाई अभिव्यक्ति दिन्छ, संगीतले त्यसलाई अनुभूति प्रदान गर्छ, र भाषाले त्यसलाई पुस्तौँसम्म सुरक्षित राख्छ। यी तीनै पक्ष एकअर्काका पूरक हुन्। त्यसैले भाषा जोगाउनु भनेको संस्कृति जोगाउनु हो, र संस्कृति जोगाउनु भनेको समाजको आत्मा जोगाउनु हो।

यही कारणले मिथिला क्षेत्रका विद्यालय, क्याम्पस तथा अन्य शैक्षिक संस्थाहरूमा मैथिली भाषाका यस्ता महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरूलाई अध्ययन सामग्रीका रूपमा समावेश गर्ने विषयमा सम्बन्धित निकायहरूले गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। आफ्नो भाषा र साहित्यसँग जोडिएको पुस्ता नै आफ्नो इतिहास, संस्कार र पहिचानप्रति सचेत रहन्छ।

यस सन्दर्भमा अर्चना झाद्वारा गरिएको मैथिली रामायण को अनुवाद अत्यन्त प्रशंसनीय र ऐतिहासिक योगदान हो। यो लेख मैले उहाँ मेरी दिदी हुनुहुन्छ भनेर लेखेको होइन। बरु उहाँको अध्ययन, परिश्रम र साहित्यप्रतिको समर्पणलाई नजिकबाट बुझेको व्यक्तिका रूपमा उहाँको योगदानप्रति सम्मान व्यक्त गरेको हुँ। संस्कृतिको सेवामा समर्पित यस्ता कार्यलाई व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि उठेर मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ भन्ने मेरो विश्वास छ।

उहाँले तयार गरिरहनुभएको मैथिली महाभारत सफलतापूर्वक सम्पन्न होस् भन्ने हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु। यसले मैथिली भाषा र साहित्यलाई अझ समृद्ध बनाउनेछ भन्ने विश्वास छ।

यदि भविष्यमा मिथिलाले उहाँबाट अर्को ऐतिहासिक योगदानको अपेक्षा गर्न सक्छ भने, मेरो विनम्र सुझाव अष्टावक्र महागीता को उत्कृष्ट मैथिली अनुवाद हुनेछ। अष्टावक्रजस्तो गहिरो चेतना जन्मिएको ठाउँमा उहाँका कृति अझ सहज र सरल भाषामा बुझिने गरी आउँदा झन् राम्रो हुनेछ। परम्परागत मान्यताअनुसार अष्टावक्रको मिथिलासँग गहिरो सम्बन्ध रहेको मानिन्छ। उहाँ मिथिलामै जन्मनुभएको र जनकका आध्यात्मिक गुरुका रूपमा प्रसिद्ध हुनुहुन्छ। अष्टावक्र महागीतामा आत्मज्ञान, अध्यात्म, स्वतन्त्रता, मानवीय चेतना, जीवनशैली र गहन जीवनदर्शनका यस्ता सूत्र छन्, जसको महत्त्व समयसँगै झन् बढ्दै गएको अनुभूति हुन्छ। त्यसैले यस्तो अमूल्य ग्रन्थ मैथिली भाषामा उपलब्ध हुनु मिथिलाको दार्शनिक र सांस्कृतिक सम्पदाका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुनेछ।

मेरो व्यक्तिगत विचारमा, अष्टावक्र महागीता आत्मज्ञान, अध्यात्म, मानवीय चेतना, जीवनशैली र गहन जीवनदर्शनका दृष्टिले विश्वकै उत्कृष्ट ग्रन्थहरूमध्ये एक हो। त्यसैले नेपालले भविष्यमा यसलाई विशेष राष्ट्रिय महत्त्वको ग्रन्थका रूपमा सम्मान गर्ने वा राष्ट्रिय चेतना, अध्यात्म र मानव विकाससम्बन्धी अध्ययनका लागि महत्त्वपूर्ण कृतिका रूपमा मान्यता दिने विषयमा विचार गर्न सक्छ। विशेषतः मिथिलासँग यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई ध्यानमा राख्दै, यसको अध्ययन, अनुसन्धान तथा नेपाली, मैथिली र अन्य मातृभाषाहरूमा प्रवर्द्धनले नेपालको बौद्धिक र सांस्कृतिक सम्पदालाई अझ समृद्ध बनाउन सक्छ।

आज मिथिला नेपालको गौरव हो। यसको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन; यो भाषा, साहित्य, संगीत, दर्शन र संस्कृतिको जीवित केन्द्र पनि हो। यस सम्पदाको संरक्षण सरकार, शैक्षिक संस्था, साहित्यकार, कलाकार र आम नागरिक सबैको साझा दायित्व हो।

अन्ततः, भाषा केवल संवादको माध्यम होइन; भाषा एउटा सभ्यताको आत्मा हो। जब कुनै समाजले आफ्ना महान् ग्रन्थहरू आफ्नै मातृभाषामा पढ्छ, तब केवल भाषा मात्र जीवित रहँदैन, त्यसको संस्कृति, चेतना, नैतिकता र भविष्य पनि सुरक्षित रहन्छ। यही विश्वासका साथ अर्चना झा दिदीलाई उहाँको वर्तमान र आगामी साहित्यिक यात्राका लागि हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु। उहाँका यस्ता प्रयासहरूले मिथिलाको भाषा, साहित्य, संस्कृति र चेतनालाई अझ उज्यालो बनाउँदै लैजाऊन् भन्ने शुभेच्छा।

लेखक : सुधाकर संगीत