केही असहज तर आवश्यक प्रश्नहरू : संगीतकर्मी वा कलाकर्मीको सबैभन्दा ठूलो पीडा गरिबी मात्र होइन, आफ्नो अस्तित्वको मूल्य बारम्बार प्रमाणित गरिरहनु पनि हो।
हरेक दिन घण्टौँ साधना गर्ने, आफ्नो जीवन स्वर, लय, भाव र मौनलाई समर्पण गर्ने मानिसलाई समाजले प्रायः केही मिनेटको प्रस्तुतिबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्छ। ताली बज्छ, प्रशंसा हुन्छ, कार्यक्रम सकिन्छ; तर कलाकारको साधना, मानसिक अवस्था, आर्थिक सुरक्षा, परिवार र भविष्यको चर्चा विरलै हुन्छ।

त्यसैले प्रश्न उठ्छ :के कलाकारको आफ्नै जीवन हुँदैन?
आज समाजमा विचार बेच्नेहरू धेरै छन्, तर भावको साधना गर्नेहरू कम छन्। विचारले बहस जित्न सक्छ, तर भावले मात्र हृदय जित्छ। कलाकार भावको पेशेवर हो, त्यसैले उसको मूल्य बजारको हिसाबले मात्र होइन, समाजको संवेदनशीलताले पनि मापन हुनुपर्छ।

आज एक मित्रले मलाई केही प्रश्नहरू पठाउनुभयो : कला बेच्न जान्नु पर्छ। श्रोता खोज्न जान्नु पर्छ। आफ्नो समुदाय (Community) बनाउनुपर्छ। साधनामा निरन्तरता छ?
लक्ष्य स्पष्ट छ? ट्रमाबाट बाहिर निस्कने साहस छ? अरूलाई सुन्ने बानी छ? आफूलाई निरुत्साहित गर्ने कारण चिनेका छौ? यी सबै प्रश्नहरू सही छन्। कलाकारले आत्ममूल्याङ्कन गर्नैपर्छ। तर त्यत्तिकै आवश्यक अर्को प्रश्न पनि छ:  समाज, गुरु, विश्वविद्यालय, सांस्कृतिक संस्था र राज्यले आफूलाई के प्रश्न सोधिरहेका छन्? नेपाल संसारकै सांस्कृतिक रूपमा धनी देशहरूमध्ये एक हो। सयौँ जातजाति, भाषा, लोकधुन, लोकनृत्य, बाजागाजा र परम्पराले भरिएको देश। तर हामी संस्कृति जोगाउने कुरा धेरै गर्छौँ। प्रश्न छ—संस्कृति कसले जोगाउने? नेपालको करिब आधा जनसंख्या तराई–मधेश क्षेत्रमा बसोबास गर्छ। त्यहाँ मैथिली, भोजपुरी, अवधी, थारू लगायत अनेकौँ मौलिक सांगीतिक परम्परा छन्। तर प्रशिक्षित संगीत शिक्षक कति छन्? आज पनि धेरै जिल्लामा औँलामा गन्न सकिने मात्र संगीत शिक्षक भेटिन्छन्। भएका केही विज्ञहरू पनि मुख्यतः काठमाडौं केन्द्रित छन्।

यदि विद्यालयमै संगीत शिक्षक छैन भने, संस्कृति कसले जोगाउने? यदि बालबालिकाले आफ्नै लोकधुन सिक्ने अवसर पाएनन् भने, पुस्तान्तरण कसरी हुन्छ? विद्यालयमा संगीत किन अनिवार्य विषय बन्न सकेन? जबकि संगीतले , एकाग्रता बढाउँछ। स्मरणशक्ति विकास गर्छ। अनुशासन सिकाउँछ।  मानसिक तनाव घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।  सहकार्य सिकाउँछ।  परिवारमा आत्मीयता बढाउँछ। •सांस्कृतिक पहिचान जोगाउँछ।  सृजनात्मक सोच विकास गर्छ।
यदि एउटा राष्ट्रले संगीतलाई शिक्षाको अभिन्न अङ्ग बनायो भने, उसले केवल कलाकार होइन, संवेदनशील नागरिक पनि तयार गर्छ।
त्यसैले यो प्रश्न कुनै एक कलाकारको मात्र होइन; यो राष्ट्रको प्रश्न हो। गुरुहरूको भूमिका पनि पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ।
गुरुको महानता आफ्नै पूजा गराउनुमा होइन। गुरुको महानता आफ्ना शिष्यलाई आफूभन्दा अगाडि पुर्‍याउनुमा हो।
नयाँ पुस्तालाई नयाँ सम्भावना, नयाँ प्रविधि, नयाँ बजार, अनुसन्धान र विश्वसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो।
विश्वविद्यालयहरूको भूमिका पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
डिग्री दिनु मात्र पर्याप्त होइन। प्रश्न उठ्छ : संगीत पढेका विद्यार्थीहरू कहाँ छन्? किन धेरैले संगीत छोडे? किन धेरै कलाकार आर्थिक दबाबले अन्य पेशातिर लागे? किन विद्यालय र कलेजमा संगीत शिक्षकको अभाव छ?
लोकसंगीतसम्बन्धी अनुसन्धान अझ बलियो हुनुपर्ने होइन । यदि पाठ्यपुस्तकमै त्रुटि भयो भने, विद्यार्थीले त्यही सिक्नेछन्। त्यसैले संगीत शिक्षा अनुसन्धान, क्षेत्रीय अध्ययन र निरन्तर सुधारमा आधारित हुनुपर्छ।

अर्कोतर्फ कलाकारको संसार पनि सहज छैन। ऊ सामान्य मानिसभन्दा बढी संवेदनशील हुन्छ। यही संवेदनशीलताले कसैलाई अध्यात्मतिर लैजान्छ, कसैलाई कुलततिर।
बाहिरबाट हेर्दा दुवैले सामान्य अवस्थाभन्दा फरक अनुभव खोजेजस्तो देखिए पनि अन्तर विशाल छ। अध्यात्मले चेतनालाई स्वतन्त्र बनाउँछ। कुलतले चेतनालाई परनिर्भर बनाउँछ। त्यसैले कलाकारलाई दोष दिनुअघि उसको वातावरण, मानसिक अवस्था र संघर्ष बुझ्न आवश्यक छ। इतिहासले पनि हामीलाई प्रश्न सोध्छ। यदि आज पनि कलाकारको अवस्था यति चुनौतीपूर्ण छ भने, जस्ता महान् कलाकारहरूले आफ्नो समयमा कति ठूलो संघर्ष गर्नुभएको होला त्यो बेला न सामाजिक सञ्जाल थियो, न डिजिटल प्लेटफर्म, न आजको प्रविधि। तैपनि उनीहरूले नेपाली संगीतलाई अमूल्य सम्पदा दिए। आज कलाकारलाई व्यापार सिक्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि सुनिन्छ।

हो, आफ्नो कला समाजसम्म पुर्‍याउन व्यवस्थापन, प्रविधि र बजारको ज्ञान आवश्यक छ। तर एउटा कुरा बिर्सन हुँदैन ।
कला व्यापारका लागि जन्मिएको होइन; व्यापार कलालाई टिकाइराख्नका लागि हुनुपर्छ। जुन साधक केवल पैसाको पछि दौडिन्छ, उसले आफ्नो केन्द्र गुमाउन सक्छ। र जुन समाजले कलाकारलाई केवल कमाइको आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ, उसले आफ्नो संस्कृति गुमाउन सक्छ। आज आवश्यकता दोषारोपणको होइन। आवश्यकता राष्ट्रिय आत्ममूल्याङ्कनको हो। के हाम्रो शिक्षा नीति सही दिशामा छ? के हाम्रो सांस्कृतिक नीति दीर्घकालीन छ? के प्रत्येक प्रदेशमा संगीत शिक्षक उत्पादन गर्ने योजना छ? के लोकसंगीतको व्यवस्थित अभिलेखीकरण भइरहेको छ? के कलाकारलाई सम्मानजनक जीवन बाँच्ने वातावरण बनेको छ? यदि यी प्रश्नहरूको उत्तर खोजिएन भने, हामी “संस्कृति जोगाउने” भाषण त गरिरहनेछौँ, तर संस्कृति बिस्तारै स्मृतिमा सीमित हुँदै जानेछ। किनकि… संस्कृति भवनभित्र बन्द गरेर जोगिँदैन। संस्कृति कलाकारबाट बाँच्छ। कलाकार शिक्षकबाट जन्मन्छ। शिक्षक नीतिबाट तयार हुन्छ।

नीति तब मात्र सफल हुन्छ, जब राष्ट्रले संगीत र कलालाई मनोरञ्जन होइन, सभ्यताको आधार मानेर लगानी गर्छ। संगीतले एउटा व्यक्ति बदल्न सक्छ। बदलिएको व्यक्तिले परिवार बदल्न सक्छ। परिवारले समाज बदल्न सक्छ। समाजले राष्ट्र बदल्न सक्छ। त्यसैले प्रश्न अन्तिममा एउटै छ : हामी साँच्चै संस्कृति जोगाउन चाहन्छौँ, कि संस्कृति जोगाएको भाषण मात्र गर्न चाहन्छौँ?

— सुधाकर संगीत