सांस्कृतिक बजेट, पुरस्कार प्रणाली र कलाकार कल्याणबारे एक नीतिगत दृष्टिकोण
— सुधाकर संगीत
नेपाल कला, भाषा, लोकसंस्कृति र सांस्कृतिक विविधताले समृद्ध देश हो। यही विविधतालाई जीवित राख्ने प्रमुख शक्ति कलाकार हुन्। उनीहरू केवल गीत गाउँदैनन्, समाजको स्मृति, इतिहास, भावना र पहिचानलाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्छन्।
तर एउटा विडम्बना वर्षौँदेखि दोहोरिँदै आएको छ— कलाकारको सम्मान बढेको जस्तो देखिन्छ, तर कलाकारको जीवन भने धेरै अवस्थामा सुरक्षित भएको देखिँदैन।
हरेक वर्ष नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, विभिन्न प्रतिष्ठान, निजी कम्पनी, बैंक तथा सामाजिक संस्थाहरूले कला र संस्कृतिका नाममा ठूलो बजेट खर्च गर्छन्। सांस्कृतिक महोत्सव, पुरस्कार समारोह, राष्ट्रिय दिवस, पर्यटन प्रवर्द्धन, जातीय तथा धार्मिक उत्सव, प्रतियोगिता, प्रशिक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय आदान–प्रदान लगायतका शीर्षकमा करोडौँ रुपैयाँ खर्च हुने गर्छ।
यी कार्यक्रम आवश्यक छन्। संस्कृतिलाई जीवित राख्न यिनको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। तर प्रश्न कार्यक्रमको विरोध गर्नु होइन, कार्यक्रमको प्रभावकारिताको मूल्याङ्कन गर्नु हो।
यदि करोडौँ रुपैयाँ खर्चिएपछि पनि वरिष्ठ कलाकार उपचार नपाएर घरमै बस्न बाध्य छन्, लोककलाकारले आफ्नो वाद्ययन्त्र बेच्नुपरेको छ, संगीत शिक्षकले न्यून पारिश्रमिकमा काम गर्नुपरेको छ, र नयाँ पुस्ताका प्रतिभाशाली कलाकार आर्थिक अभावले आफ्नो यात्रा रोक्न बाध्य छन् भने हामीले हाम्रो नीति पुनर्विचार गर्नुपर्छ।
सांस्कृतिक बजेट कहाँ-कहाँ खर्च हुन सक्छ?
नेपालमा कला र संस्कृतिसँग सम्बन्धित बजेट सामान्यतया यस्ता क्षेत्रहरूमा प्रयोग हुन सक्छ—
– संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय अन्तर्गतका कार्यक्रम।
– नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रज्ञा–प्रतिष्ठान जस्ता संस्थाका कार्यक्रम।
– प्रदेश सरकारका सांस्कृतिक योजना।
– नगरपालिका तथा गाउँपालिकाका सांस्कृतिक कार्यक्रम।
– राष्ट्रिय तथा स्थानीय महोत्सव।
– प्रतियोगिता, प्रशिक्षण, अनुसन्धान तथा प्रकाशन।
– संग्रहालय, अभिलेख र सम्पदा संरक्षण।
– निजी कम्पनीहरूको CSR (Corporate Social Responsibility) अन्तर्गतका सांस्कृतिक कार्यक्रम।
– अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र सांस्कृतिक आदान–प्रदान।
यी सबै खर्च आवश्यक हुन सक्छन्। तर प्रश्न फेरि उही हो—
यस खर्चको कति प्रतिशत प्रत्यक्ष रूपमा कलाकारको जीवनमा पुग्छ?
यदि अधिकांश बजेट कार्यक्रम व्यवस्थापन, होटल, स्टेज, साउन्ड, प्रचार, ब्यानर, अतिथि सत्कार, यात्रा र प्रशासनिक खर्चमै सीमित हुन्छ भने कलाकारको जीवनमा परिवर्तन ल्याउन त्यो पर्याप्त हुँदैन।
पुरस्कारको अर्थ के हो?
पुरस्कार केवल ट्रफी, प्रमाणपत्र वा दोसल्ला होइन।
वास्तविक पुरस्कार त्यो हो जसले कलाकारलाई थप सिर्जना गर्न सक्ने वातावरण बनाइदियो।
यदि पुरस्कारपछि कलाकार फेरि बेरोजगार, असुरक्षित र उपचारविहीन अवस्थामा फर्किन्छ भने त्यो सम्मान अधुरो रहन्छ।
नेपालले अब कस्तो नीति बनाउन सक्छ?
यदि नेपालले कलाकारलाई राष्ट्रको सांस्कृतिक सम्पत्ति मान्ने हो भने केही दीर्घकालीन कदम आवश्यक देखिन्छ—
– राष्ट्रिय कलाकार कल्याण कोष स्थापना।
– योगदानका आधारमा मासिक सम्मान भत्ता।
– स्वास्थ्य बीमा तथा आकस्मिक उपचार कोष।
– वृद्ध कलाकारका लागि पेन्सन वा सामाजिक सुरक्षा।
– युवा कलाकारका लागि छात्रवृत्ति र अनुसन्धान अनुदान।
– लोककलाकारका लागि वाद्ययन्त्र संरक्षण तथा खरिद सहयोग।
– कलाकारका रचनाको डिजिटल अभिलेख र प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) संरक्षण।
– पुरस्कार छनोटमा पूर्ण पारदर्शिता र स्वतन्त्र निर्णायक समिति।
– स्थानीय तहमा कलाकार दर्ता र नियमित तथ्याङ्क प्रणाली।
– कलाकारका लागि सिर्जना अनुदान, रेसिडेन्सी तथा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन अवसर।
निजी क्षेत्रको भूमिका
नेपालका बैंक, उद्योग, व्यापारिक समूह र ठूला कम्पनीहरूले CSR अन्तर्गत कला र संस्कृतिमा लगानी गरिरहेका छन्। यो स्वागतयोग्य हो।
तर यदि कलाकारको लोकप्रियता कम्पनीको विज्ञापन र ब्रान्ड निर्माणका लागि प्रयोग हुन्छ भने त्यसको केही हिस्सा कलाकारको दीर्घकालीन कल्याणमा पनि लगानी हुनुपर्छ।
CSR केवल लोगो देखाउने माध्यम होइन, समाजप्रतिको उत्तरदायित्व पनि हो।
कलाकारको पनि जिम्मेवारी
राज्य र संस्थालाई मात्र दोष दिएर पुग्दैन।
कलाकारले पनि आफ्नो बौद्धिक सम्पत्ति सुरक्षित गर्न, अध्ययन गर्न, नयाँ प्रविधि अपनाउन, आफ्ना सिर्जनाको अभिलेख राख्न, आर्थिक योजना बनाउन र आगामी पुस्तालाई तयार गर्न आवश्यक छ।
सशक्त कलाकार र उत्तरदायी राज्य मिलेर मात्र सशक्त सांस्कृतिक राष्ट्र निर्माण हुन सक्छ।
हामीले एउटा निर्णय गर्नुपर्छ
हामी पुरस्कारको संस्कृति निर्माण गर्दैछौँ, कि कलाकारको भविष्य निर्माण गर्दैछौँ?
यदि पुरस्कार केवल एक साँझको ताली, केही फोटो र सामाजिक सञ्जालको प्रचारमा सीमित रह्यो भने त्यसको प्रभाव छोटो हुन्छ।
तर यदि त्यही सम्मानसँग सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य, अनुसन्धान र नियमित सहयोग जोडियो भने त्यसले राष्ट्रको सांस्कृतिक भविष्य निर्माण गर्छ।
कला कुनै खर्च होइन,
यो राष्ट्रको दीर्घकालीन सांस्कृतिक लगानी हो।
र अन्त्यमा एउटा प्रश्न—
जब कलाकार वृद्ध हुन्छ, बिरामी पर्छ, वा सिर्जना गर्न नसक्ने अवस्थामा पुग्छ, त्यसपछि उसको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार ट्रफी हो, कि सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने व्यवस्था?
यही प्रश्नको उत्तरले नेपालको सांस्कृतिक भविष्य तय गर्नेछ।
(लेखक : सुधाकर संगीत नेपाली एथ्नोम्युजिकोलोजिस्ट, संगीतकार, गायक, संगीत शिक्षक तथा नेपाल म्युजिक फाउन्डेसनका संस्थापक हुन्। दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि उहाँले गायन, सारंगी, तबला, हार्मोनियम, संगीत शिक्षा, लोकसंगीत अनुसन्धान तथा सांगीतिक चेतनाको क्षेत्रमा योगदान दिँदै आउनुभएको छ।)
